Μπορεί η Κύπρος τα τελευταία χρόνια να υπέστη τεράστιες οικολογικές καταστροφές συνεπεία των καταστροφικών πυρκαγιών που έπληξαν τα δάση, ωστόσο κάποτε ήταν απ’ άκρη σ’ άκρη καταπράσινη από πλούσιο και πυκνό δάσος. Ακόμα και τότε όμως τα δάση στη Κύπρος απειλήθηκαν σε πολλές περιπτώσεις
Τα δάση κάηκαν στο παρελθόν από τους αλλεπάλληλους επιδρομείς που λεηλάτησαν ανά τους αιώνες το νησί. Επίσης μεγάλες ποσότητες ξυλείας χρησιμοποιήθηκαν για την ναυπήγηση πλοίων καθώς και την εξόρυξη και κατεργασία του χαλκού . Υπολογίζεται πως τα δάση της Κύπρου, μόνον εξαιτίας της εξόρυξης και κατεργασίας του χαλκού αναδασώθηκαν δεκαέξι φορές!
Απέμειναν ωστόσο μερικά δέντρα , μνημεία της φύσης, από εκείνες τις εποχές, μάρτυρες ποικίλων γεγονότων, αιωνόβια σήμερα δέντρα, γίγαντες της Κυπριακής γης. Τα περισσότερα από αυτά έχουν καταγραφεί και αγοραστεί από το Τμήμα Δασών του Υπουργείου Γεωργίας της Κυπριακής Δημοκρατίας και συντηρούνται συστηματικά από ειδικευμένους υπαλλήλους του.
Λέγοντας αιωνόβια δεντρά εννοούμε δεντρά ή μεγάλους θάμνους με ασυνήθιστα μεγάλες διαστάσεις και με ηλικία που γενικά ξεπερνά τους δύο με τρεις αιώνες.
Δεν μπορούν να υπάρξουν καθορισμένα όρια στις διαστάσεις που πρέπει να έχει ένα δεντρό για να χαρακτηριστεί ως μνημείο της φύσης. Οι διαστάσεις του εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το είδος, τις οικολογικές συνθήκες και άλλους παράγοντες. Έτσι ένα πεύκο για να μπορεί να χαρακτηριστεί ως μνημείο της φύσης πρέπει να έχει διάμετρο πάνω από ένα μέτρο, μια λαντζιά ή ένας αόρατος, με διάμετρο πάνω από μισό μέτρο μπορεί να θεωρηθούν σπάνια.
Με βάση τον κατάλογο του Τμήματος δασών όπου συγκαταλέγονται 98 αιωνόβια δεντρά στη Κύπρο, θα γνωρίσουμε τα πέντε αρχαιότερα.
Το γηραιότερο δέντρο της Κύπρου είναι μια Τρεμιθιά , Pistacia Atlantica το επιστημονικό της όνομα, που βρίσκεται στο χωριό Απαισιά της επ. Λεμεσού.
Η περίμετρος του κορμού της είναι 7 μ. περίπου, το ύψος της 10 μ. και η ηλικία της υπολογίζεται στα 1.500 έτη. Μια άλλη Τρεμιθιά στο χωριό Σίμου της επ. Πάφου έχει περίμετρο κορμού 6 μ. , ύψος 16 μ. και ηλικία 1.000 έτη. Επίσης τρεις αιωνόβιες τρεμιθιές σώζονται στο Κίτι γύρω από την Παλιά εκκλησία της Παναγίας της Αγγελόκτιστης, με το περίφημο ψηφιδωτό, μια ακόμη στο χωριό Ανώγυρα με περίμετρο 4.40 μ. , ύψος 14 μ. . ηλικία 400 έτη και μια άλλη στο Λιμνάτι περίπου 4.80 μ. . ύψος 16 μ. και ηλικία 600 έτη.
Ένας πλάτανος που βρίσκεται κοντά στην αρχαία Εκκλησία της Αγίας Μαύρης, περιοχή Κοιλανίου επ. Λεμεσού, έχει περίμετρο 7.50 μ. ύψος 36 μ. και ηλικία 800 έτη. Σύμφωνα με την παράδοση η Αγία Μαύρη δεν ήθελε να παντρευτεί με κάποιο που οι δικοί της επέμεναν να παρει, γι’αυτο και τη νύχτα του γάμου της έφυγε από το σπίτι της. Οι δικοί της την καταδίωξαν. Η Μαύρη απελπισμένη, όταν πλησίαζαν για να τη συλλάβουν γονάτισε και παρακάλεσε την Παναγία να την βοηθήσει. Έτσι γονατισμένη κτύπησε το χέρι της στο βράχο, οπόταν και άνοιξε μια μεγάλη τρύπα, μέσα στην οποία χώθηκε. Όταν οι δικοί της προσπάθησαν να την βγάλουν δεν μπόρεσαν γιατί μια πηγή με άφθονο νερό άρχισε να τρέχει πλημμυρίζοντας την περιοχή. Στο μέρος εκείνο χτίστηκε από τους πιστούς σε ανάμνηση του θαύματος το μοναστήρι της Αγίας Μαύρης.
Στο χωριό Αγγλισίδες της επ. Λάρνακας υπάρχει μια αιωνόβια ελιά που φυτεύτηκε την εποχή της Φραγκοκρατίας , γι’ αυτό ονομάζεται Φραγκοελιά. Η περίμετρός της στο έδαφος είναι 16 μ., το ύψος της 6 μ. και η ηλικία της 800 έτη. Έχει δε μια κουφάλα μέσα στην οποία χωράει διπλό κρεβάτι.
Δίπλα στην αιωνόβια ελιά, η οποία υπολογίζεται ότι είναι η μεγαλύτερη σε ηλικία ελιά της Μεσογείου, χτίστηκε μουσείο ελιάς. Το 2012 η ελιά ανακηρύχθηκε από το Υπουργείο Γεωργίας ως το δέντρο της χρονιάς και χρησιμοποιήθηκε σε όλες τις ευρωπαϊκές παρουσιάσεις".
Στο χωριό Κάθηκας της επ. Πάφου υπάρχει ένα κυπαρίσσι με περιφέρεια πάντα στο στηθιαίο ύψος , 4,50 μ. ύψος 16 μ. και ηλικία 600 έτη. Το κυπαρίσσι αυτό βρίσκεται κοντά στο παρεκκλήσιο του Αγίου Ιωάννου και έχει σχέση με τον Άγιο Νικόλαο , όπως λέει η τοπική παράδοση. Πρέπει ν’ αναφέρουμε πως ο Άγιος Νικόλαος έζησε ένα μέρος της ζωής του στην Κύπρο, μάλιστα με τον Άγιο Ευτύχιο έκτισαν την Μονή των Ιερέων ή Αγία Μονή στην επ. Πάφου.
Περνώντας λοιπόν ο Άγιος Νικόλαος από την περιοχή του Κάθηκα , κουρασμένος από τη ζέστη έψαχνε να βρει δέντρο για να καθίσει να ξεκουραστεί. Μάταια όμως γιατί γύρω δεν υπήρχε δέντρο. Φεύγοντας από το σημείο εκείνο έμπηξε στο χώμα το ραβδί του ευχόμενος να γίνει δέντρο. Και τότε πράγματι φύτρωσε το γνωστό μας κυπαρίσσι. Μέσα στα κλαδιά του λένε πως φαίνεται ένας κορμός όμοιος με το μπαστούνι του Αγίου Νικολάου. Επίσης οι κάτοικοι διηγούνται διάφορα θαυμαστά περιστατικά , όπως το γεγονός όταν η αίγα ενός βοσκού, που περνούσε από εκεί με το κοπάδι του, έφαγε από τα κλαδιά του κυπαρισσιού, μεταμορφώθηκε σε κλαδιά του κυπαρισσιού και το σχήμα της φαίνεται μέσα στα κλαδιά του δέντρου.
Ένα άλλο αιωνόβιο δέντρο που συνδέεται με θρύλους και παραδόσεις είναι η Περνιά της Θεοσκέπαστης στον Καλοπαναγιώτη , περιοχή Μαραθάσας στο Τρόοδος. Η Περνιά ή επιστημονικά Δρυς η Κοκκοφόρος ( Quercus coccifera ssp. Calliprinos), συνήθως είναι θάμνος, όμως εδώ έχουμε ένα αιωνόβιο δέντρο με σπάνιες για Περνιά διαστάσεις . Η περιφέρεια του κορμού του είναι 3,65 μ. το ύψος 17 μ. και η ηλικία υπολογίζεται 700 έτη. Το δέντρο βρίσκεται στο δυτικό μέρος της Εκκλησίας της Παναγίας της Θεοσκέπαστης και συνδέεται με την ακόλουθη παράδοση.
Όταν οι Τούρκοι κατέλαβαν την Κύπρο και προχώρησαν στο εσωτερικό, οι κάτοικοι της περιοχής , εκεί στον Καλοπαναγιώτη , αντέταξαν αντίσταση , ύστερα από μάχη νικήθηκαν και κατεσφάγησαν όλοι. Τα γυναικόπαιδα είχαν καταφύγει στην εκκλησία της Παναγίας. Οι Τούρκοι που το είχαν αντιληφθεί , κινήθηκαν προς την εκκλησία. Η Περνιά όμως τότε χαμήλωσε τα κλαδιά της σκεπάζοντας την εκκλησία και δημιουργώντας ένα αδιαπέραστο τείχος , με αποτέλεσμα να μη μπορούν να προχωρήσουν οι βάρβαροι και να σωθούν τα γυναικόπαιδα. Η εκκλησία από τότε πήρε την προσωνυμία Θεοσκέπαστη.
Μιαν άλλη φορά που οι Τούρκοι πάλι προσπάθησαν να μπουν στην εκκλησία να την λεηλατήσουν, η Περνιά λύγισε τα κλαδιά της και τους έφραξε την είσοδο με αποτέλεσμα να φύγουν τρομαγμένοι. Ένας δάσκαλος το 1934 πήρε τους μαθητές του στο δέντρο για να τους αποδείξει πως όλα όσα λέγονταν γι’ αυτό ήταν δεισιδαιμονίες , έκοψε μερικά κλαδιά , τα οποία μετέφεραν οι μαθητές στο σπίτι του για να τα κάψει. Καθώς όμως καίγονταν στο τζάκι έπαθε σοβαρά εγκαύματα το παιδί του δασκάλου και πέθανε σε λίγες μέρες.
